Rakkoo hongeen kun dhaqqabsiise furuuf tarkaanfileen gahaan hin fudhatamne, gargaarsi godhamaa jirus bifa qindaaโeen taโuu dhabuun isaa ammoo buโaa barbaachisu hin argamsiifne jechuun Waldaan Hakiimota Oromiyaa (WHO) qeeqa qabu mulโiseera.
Kibba Oromiyaa Godina Booranaatti Hongee dhalateen walqabatee Beelli seene ammallee ummata miliyoonatti herregamuuf yaaddoo dha.

Akka himamutti Booranni waggoota 40 booda hongee fakkaataa akkasii kana arge. Kanneen haala hongee baroota duraa kana haalaan beekan ammoo hongeen waggoota 40 dura ture sun kan ammaan kan walgitu akka hin taane himu. Inni ammaa kun dorgomaa kan hin qabne godinichatti takkaa mulโatee akka hin beeknee dha kan himan.
Yeroon roobaa waliti fufiinsaan waqtiilee roobaa afurii fi shan darbuu irraa hongeen kun mudatuu fi sababa kanaanis beelti seenuun gaagaโama Oromoon Booranaa argee hin beekne kana itti fide.
Hongeen kunis beelti uumamtes yeroo tokkichatti kan dhalatan osoo hin taane, waggoota sadii fi afur dura irraa jalqabee ti kan mulโate. Hordoffii fi balaa hongeen kun baatee deemu fagootti ilaalanii hubachuu dhabuu irraa miidhamni hagasii akka hawaasa kana irra gahu taasisuun waan walnama gaafachiisu miti. Kana hordofuu fi balaa kana xiqqeessuu yoo dandaโe ammoo hambisuuf eenyuun iyyuu caalaatti dursa kennee xiyyeeffannoon kan hordofuu fi irratti hojjechuu male qaama biyya bulchu mootummaa Bilxiginnaa ti. Kuni haqa. Dhaabbattootni gargaarsaa kan biyya keessaa fi idil-addunyaa kana booda kan isaan gargaarsaa fi dirmatnaaf hojjetan. Hawaasni addunyaa akka awwaatuufis kan yaamicha godhu sadarkaa duraatti mootummaa ummata kana bulchaa jiruu dha. Jaarmotni gargaarsaa kana buโuura godhachuudhaani kan afaan gargaarsaa dubbatanii fi harka gargaarsaa hiixatan.
Mootummaan PP garuu kana gochuuf yeroo hin arganne; hongichi jiraachuu fi beelti itti aanee dhufuuyyuu waan irraa dubbataa ture hin qabu. Walumaagala xiyyeeffannaa hin kennineef jechaa dha. Hojiin buโuuraa mootummichaa waggoota sadan arfan darbanii aangoo karaa qaxxaamuraan qabate karaa ittiin jabeeffatu irratti hojjechuu ture. Kan mootummaan silaa hojjechuu malee fi hanqate Addi Bilisummaa Oromoo (ABO) bara 2021 wayta hongeen kun mulโatee fi gaagaโama guddaa hin dhaqqabsiisin jiru sanatti, hawaasni addunyaa, jaarmotni gargaarsaa addatti Tokkummaan Mootummootaa Godinoota Booranaa fi Gujii keessatti ummata hongeen rukutamaa jiru osoo miidhaan olaanaan isaan irra hin gaโin akka dirmataniif iyyaafii ture. Haala kana keessatti hongeen seene yeroo argatee beela maddisiisuun ummata keenya Booranaa kan gaagaโe.
Hongeen dhalate kun beela maddisiisuu qofa osoo hin taane, sababoota itti aananii dhufaniin diigumsa hawaasaa godinicha keessatti uumeera.
Mootummaan haalli Godina Booranaa toโatnaa kiyyaa ala hin baane jedhus, dhugaan jirtuu fi ummatichi keessa jiru kana hin ibsu. Toโatnaa kiyyaa ala hin baane jechuun maal jechuu dha? Sababa hongee kanaan beelti seenuun haqa dirree jiraa ti. Hongee kanaan buโuuraa fi madda jireenya hawaasa Oromoo Booranaa kan taโe horiin gaafaa dimshaashatti gara miliyoona 4 olii taโan dhumataniiru. Madda jireenya isaa kan taโe horii fi loowwan Booranaa erga dhumee ummatni kun maaliin jiraata? Beelti dhufuu kan hanqisu maali? Yo xiqqaate ummatni 800,000 ol beela hamtuu jala jira; gargaarsa hatattamaa barbaada.
Oromoon Booranaa hongeen itti dhuftee fi sababa kanaanis beelti isa mudatte bakka jiraataa ture gadhiisee mooraatti walitti qabamee kan gargaarsa eeggataa jiru hedduu taโuu ragaan mulโataa jiran. Warra mooraatti walitti qaban kanaaf gargaarsi gaโaan dhaqqabaa hin jiru. Hedduun isaanii ammoo gara daangaa Keenyaatti godaanuun lubbuu ofii fi horii isaanii oolfatuuf akka godaanan illee ibsamaa jira. Hunda caalaa kan ummata kanatti qormaata olaanaa taโe bishaan dhibuu dha. Bishaan dhibuun nyaataan ala kan loowwan Booranaa fi horii isaanii miliyoonotaan fixee dha. Amma horii irra darbee gara namaatti tarkaanfate. Sababa beelaa irraa maanguddootni umriin jaaranii fi daaโimman dhibeema xixiqqoo dandamachuu hanqatanii lubbuun duโaa jiran hedduu dha. Hawwan hoosisanii fi garaa qabaniifis haalli wayta ammaa Boorana keessa jiru yeroo qorumsaa guddaa itti taโee jira.
Walumaagalatti hongee fi beelli Godina Booranaatti ummata keenya mudate jiruu fi jireenya isaa, hawaasummaa isaa barootaaf ittiin qananiโaa jiraate balaa irra buuseera. Ummatni dur aannan akka bishaaniitti itti gargaaramuu fi namaaf illee iddoo bishaanii godhee kennu harโa of harkaa dhabee bishaan qoonqoo ittiin jiifatu dhabee innis, loowwan isaas dhumuuf gaโu. Kana arguun nama dhukkubsa. Haala ulfaattuu, walxaxaa fi gaagaโama hamma kana gahu Godinni Booranaa keessummeessaa jiru, mootummaan toโatnaa kiyyaa ala hin baane; beelaan namni lubbuun baโes hin jiru jechuun dhugaa jiru dabsuu, dhoksuu fi xiqqeessuuf yaaluun cubbuu dha.
Ummatni Oromoo keessaa fi alatti dirmatnaan Booranaaf godhe dhugaa dubbachuuf jajjabeessaa dha. Murnootni hawaasa Oromoo cufti iddoo jiran maratti nam-tokkee hanga gurmuutti wal ijaaranii lubbuu Booranaa oolchuuf ijibbaatni godhaa jiran Oromoo Booranaa bira darbee guutuu Oromootti abdii hora. Abbootiin qabeenyaa Oromoo keessaa fi alatti, dhaabotnii fi dhaabbattootni garagaraa tumsii fi deggersi godhaa jiran akkaan nama boonsa. Taโus Booranni ammallee gargaarsa dhaabbataa fi hordoffii cimaa barbaada. Haalli godinichaa gargaarsa yeroo tokkoon kan furamu osoo hin taane, dhimma walitti fufiinsa barbaaduu dha. Gargaarsi godhamaa jiru jajjabeessaa fi abdachiisaa taโu illee, balโina rakkoo jiruu irraa Onootnii fi gandootni gargaarsi tasumaa isaan hin dhaqqabin jiran hedduu taโuu gabaasaaleen baโaa jiran ni ibsu. Rakkinni Booranni keessa jiru salphaa fi akka laayyootti waan irra aanamu akka hin taane dhaabbattootni gargaarsaa fi namootni carraa dhaqanii Boorana arguu argatan waan ijaan argan irraa kaโanii dubbataa jiran.
Balaa hongee fi beelaan walqabatee rakkinootaa fi dhibdeelee Godina Booranaa keessa jiran irratti waan argee fi qorate irratti hundaaโuudhaan tibbana kan gabaase gareen Waldaa Hakiimota Oromiyaas (WHO) kanuma dhugoomse.
Akka Waldaan kun tibbana gabaasa baasetti, Hongee Kibba Oromiyaa Godina Booranaatti mudateen fayyaa ummataa irraa miidhaa cimaan dhaqqabaa jira. Namoonni beelaa fi dhukkuboota yaalamuu dandaโaaniin duโaa jiru. Beeyladotni miliyoonaan lakkaaโaman waan jalaa dhumanii fi gargaarsa nyaataa gahaan dhiyaachuu dhabuu irra kan kaโee lakkoofsi namoota duโanii dabalaa jiraachuu Waldaan Hakiimota Oromiyaa gabaasa isaa kanaan ifa godhee jira. Kun ammoo isa mootummaan naannoo Oromiyaa hongee kanaan namni duโe tokkollee hin jiru jechuun ibse kan soba taasisee dha.
Waldaan kun gabaasa isaa itti fufuun, hanqinni nyaataa, bishaan qaama keessaa hirโachuu fi dhukkuboonni bishaaniin daddarban dhimmoota fayyaa hongee kanaan wal qabatanii uumamaa jiraan keessaa kanneen ijoo fayyaa hawaasa Booranaa gaagaโaa jiran taโuu hubachiisuun, dhukkuboonii hanqina nyaataan wal qabatanii dhufan haalaan dabaluu addeessa.
Akka waliigalaatti Hanqinni nyaataa cimaan %16.04 yoo taโu, dubartoota ulfaa fi hoosisan biratti ammoo Hanqinni Nyaataa Giddu-galeessaan %40 gaโuu ibsuudhaan, namoonni rakkoo hanqina nyaataan wal qabatee duโaa jiran lakkoobsi isaanii akkaan dabalaa jiraachuu beeksise.
Akka gabaasa Waldaa Hakiimota Oromiyaa (WHO)tti, sababa hongee godinicha keessatti mudateen weerarri dhukkuba gifiraa kan kaโe yoo taโu, godinicha keessatti Onoota Mooyyalee, Guchii fi Gomoleetti namoonni 127 dhibee kanaan qabamuun isaanii mirkanaaโeera. Lakkoofsi kun bara 2021tti 126 kan ture, bara 2023tti gara 396tti ol guddachuu isaa Waldaan kun ifa godheera.
Itti dabaluunis lakkoofsi daaโimman qeโee isaanii irraa buqqaโanii, miidhaan saal-quunnamtii akkasumas lakkoofsi namoota of ajjeesanii naannoo hongeen rukutetti haalaan dabaluu hubachiise.
Rakkoo hongeen kun dhaqqabsiise furuuf tarkaanfileen gahaan hin fudhatamne, gargaarsi godhamaa jirus bifa qindaaโeen taโuu dhabuun isaa ammoo buโaa barbaachisu hin argamsiifne jechuun Waldaan Hakiimota Oromiyaa (WHO) qeeqa qabu mulโiseera. Miidhaa fayyaa sababa hongeen gahu salphisuuf deggersi soorataa, nyaata dhangalaโoo, qoricha hatattamaa fi tajaajila bishaan qulqulluu akka daran ummata kana barabaachiisu Waldaan Hakiimota Oromiyaa (WHO) tibbana gabaasa baase kanaan ifa godheera.
Tokkummaan Mootummootaa (UN) gabaasa dhihoo kana baaseen akka jedhetti, hamma Sadaasa bara 2022tti namoota dhibee hammaataa hanqina nyaataatiin qabaman 27,526 galmeessuun tokkoffaa kan taโe naannoo Oromiyaa ti. Isa 2021 fi 2022 wal bira qabnee yoo ilaallu Onoota Affaar, Oromiyaa, Somaalii fi naannoo Saba fi Sab-lammootaa fi ummatoota Kibbaa keessatti hanqinni nyaataa hamaan harka 21 dabaleera. Gabaasa Guraandhala 18,2023 baaseen ammoo, Guraandhala 2023 booda naannoolee hongeen rukutaman hunda keessatti miidhaan hongee daran akka hammaatu ibsuun, dabalaatan โhanqinni bishaanii hamaaโ taโe naannoo Oromiyaa Onoota hongeen rukutaman 10 keessatti mulโachuu isaa ibseera.
Hongee fi beelti Godina Booranaa ulfaataa fi gaagaโaa taโee hunda caalee waan mulโateef malee, Godinoota Oromiyaa biroo kan akka Gujii, Baalee, Arsii fi Harargee faa keessatti, keessumaa Onoota fageenya irra jiranii fi gammoojjummaa qaban keessatti hongeenis, beeltis ummata akkaan miidhaa jiraachuun balโinaan gabaasamaa jira; gargaarsi ummata kana dhaqqabaa jiru akka hin jirres addeessameera.
Sagalee Bilisummaa Oromoo














Leave a Comment
Your email address will not be published. Required fields are marked with *